బ్రెయిన్ స్ట్రోక్ అనేది ఎప్పుడూ పెద్ద వయసు వారికే వచ్చే జబ్బుగా చూసేవారు. కానీ, ఇటీవల కాలంలో భారతదేశంలో యువకుల్లో, ముఖ్యంగా 40 ఏళ్ల లోపు వారిలో కూడా స్ట్రోక్ కేసులు ఆందోళనకరంగా పెరుగుతున్నాయి. ఈ ధోరణిని చూస్తే, యువతలో దీనిపై అవగాహన పెంచాల్సిన, నివారణ చర్యలను ప్రోత్సహించాల్సిన, ముందుగానే గుర్తించేలా చేయాల్సిన అవసరం ఎంతైనా ఉందని స్పష్టమవుతోంది.
ప్రపంచవ్యాప్తంగా మరణాలకు ప్రధాన కారణాలలో స్ట్రోక్ ఒకటి. ప్రపంచంలో సంభవించే మొత్తం మరణాలలో దాదాపు 12 శాతం దీని కారణంగానే జరుగుతున్నాయి. భారతదేశంలో ఈ లెక్కలు మరింత ఆందోళన కలిగిస్తున్నాయి. ఇండియన్ స్ట్రోక్ అసోసియేషన్ (Indian Stroke Association) అంచనా ప్రకారం, ప్రతి సంవత్సరం లక్ష మంది జనాభాకు 105 నుంచి 152 మందిలో స్ట్రోక్ సంభవిస్తుండగా, వీరిలో 20-30 శాతం మంది 50 ఏళ్ల లోపు వారే ఉన్నారు.
జాతీయ కుటుంబ ఆరోగ్య సర్వే (NFHS-6) పంజాబ్లోని లూథియానాలో నిర్వహించిన ఒక సర్వేలో.. 18-49 ఏళ్ల వయసువారిలో ప్రతి లక్ష మందికి 46 మందికి స్ట్రోక్ వచ్చే అవకాశం ఉందని తేలింది. అంటే, స్ట్రోక్ అనేది ఇకపై వృద్ధులకే పరిమితం కాదని ఇది నిరూపిస్తోంది. ఇది అన్ని వయసుల వారికి ఆందోళన కలిగించే ఒక ముఖ్యమైన ప్రజా ఆరోగ్య సమస్యగా మారుతోంది. దీనిపై విస్తృత అవగాహన కల్పించడానికి తక్షణ చర్యలు తీసుకోవాలి.
కారణాలు: పట్టణ జీవనం, ఒత్తిడి, మారుతున్న అలవాట్లు
పట్టణాల్లో జీవనం, పని ఒత్తిడి, నేటి జీవనశైలి కారణంగా ఈ పరిస్థితి మరింత పెరుగుతోంది. కంప్యూటర్ల ముందు ఎక్కువ సమయం గడపడం, సరైన ఆహారపు అలవాట్లు లేకపోవడం, ఒత్తిడితో కూడిన జీవనం, వ్యాయామం లేకపోవడం వంటి కారణాల వల్ల యువకుల్లో గుండె, జీవక్రియ సంబంధిత వ్యాధులు పెరిగిపోతున్నాయి. తద్వారా వీరు చిన్న వయసులోనే స్ట్రోక్కు గురయ్యే ప్రమాదం ఉంది.
యువకుల్లో ప్రమాదాలు ఎందుకు ఎక్కువ?
యువకుల్లో స్ట్రోక్కు కారణమయ్యే వాటిలో అధిక రక్తపోటు (Hypertension), మధుమేహం (Diabetes), అధిక కొవ్వు స్థాయిలు (High LDL/ Hypercholesterolaemia) వంటి వైద్యపరమైన, జీవనశైలి కారకాలు ప్రధానంగా ఉన్నాయి. ఇవన్నీ భారతదేశంలోని పట్టణ ప్రాంతాల జనాభాలో పెరుగుతున్నాయి.
{{/usCountry}}యువకుల్లో స్ట్రోక్కు కారణమయ్యే వాటిలో అధిక రక్తపోటు (Hypertension), మధుమేహం (Diabetes), అధిక కొవ్వు స్థాయిలు (High LDL/ Hypercholesterolaemia) వంటి వైద్యపరమైన, జీవనశైలి కారకాలు ప్రధానంగా ఉన్నాయి. ఇవన్నీ భారతదేశంలోని పట్టణ ప్రాంతాల జనాభాలో పెరుగుతున్నాయి.
{{/usCountry}}నిశ్చల జీవనం: వ్యాయామం లేని నిశ్చల జీవనం, స్క్రీన్ టైమ్ పెరగడం గుండె సంబంధిత వ్యాధుల ప్రమాదాన్ని పెంచుతున్నాయి.
దురలవాట్లు: మద్యపానం, అప్పుడప్పుడు డ్రగ్స్ వాడటం, ధూమపానం వంటి అలవాట్లు ధమనుల సంకుచితం (Arterial Stenosis), రక్తం గడ్డకట్టడం (Thrombosis) వంటి ప్రమాదాన్ని పెంచుతున్నాయి.
ఆహారం, ఒత్తిడి: ఊబకాయం (Obesity), ఫాస్ట్ ఫుడ్స్, అధిక ఉప్పు వినియోగం, దీర్ఘకాలిక ఒత్తిడి రక్త నాళాల ఆరోగ్యాన్ని దెబ్బతీస్తున్నాయి.
నిద్రలేమి: నిద్రలేమి కూడా అధిక రక్తపోటు, గుండె జబ్బులకు దారితీస్తుంది.
వంశపారంపర్యం: కుటుంబ చరిత్ర, జన్యుపరమైన వ్యాధులు కూడా ఒక వ్యక్తిని ఈ ప్రమాదానికి గురి చేస్తాయి.
చాలా మంది యువకులకు స్ట్రోక్ గురించి సరైన అవగాహన లేదు. అవగాహన లోపం, సాధారణ ఆరోగ్య పరీక్షలు చేయించుకోకపోవడం వల్ల స్ట్రోక్ను ముందుగానే గుర్తించే, నివారించే అవకాశాలు ఆలస్యం కావచ్చు లేదా చేజారిపోవచ్చు.
ముందస్తు హెచ్చరిక సంకేతాలను గుర్తించడం ముఖ్యం
స్ట్రోక్ హెచ్చరిక సంకేతాలను ముందుగా గుర్తించడం అనేది ఒక వ్యక్తి పూర్తిగా కోలుకోవడానికి, లేదంటే జీవితకాల వైకల్యానికి మధ్య తేడాను చూపుతుంది. ఈ లక్షణాలను గుర్తుంచుకోవడానికి ‘FAST’ అనే పదాన్ని ఉపయోగించవచ్చు:
Face (ముఖం): ఒక పక్కకు వాలిపోవడం (ముఖం పడిపోవడం).
Arm (చేయి): ఒక చేతిలో బలహీనత లేదా పట్టు కోల్పోవడం.
Speech (మాట): మాట్లాడటంలో ఇబ్బంది లేదా మాట అస్పష్టంగా రావడం.
Time (సమయం): వెంటనే స్ట్రోక్ చికిత్సకు సిద్ధంగా ఉన్న ఆసుపత్రికి పరుగెత్తాలి.
వ్యక్తి లేదా వారి చుట్టుపక్కల వారు ఈ హెచ్చరిక సంకేతాలను గుర్తిస్తే, అత్యవసర వైద్య సహాయం త్వరగా అందించాలి.
ఇతర లక్షణాలలో తలతిరగడం (Sudden Dizziness), రెట్టింపు దృష్టి (Double Vision), గందరగోళం (Confusion), తీవ్రమైన తలనొప్పి, లేదా అకస్మాత్తుగా సమతుల్యత కోల్పోవడం వంటివి కూడా ఉన్నాయి. స్ట్రోక్ వచ్చిన తర్వాత ప్రతి నిమిషానికి దాదాపు 1.9 మిలియన్ల మెదడు కణాలు నాశనం అవుతాయి. అందుకే తక్షణ అత్యవసర చికిత్స చాలా కీలకం. దీనివల్ల ప్రాణాలను కాపాడటంతో పాటు నష్టాన్ని అదుపు చేయవచ్చు.
నివారణకు ముందస్తు స్క్రీనింగ్ తప్పనిసరి
స్ట్రోక్ ప్రమాదాన్ని నివారించడానికి అత్యుత్తమ మార్గాలలో ఒకటి ముందస్తు స్క్రీనింగ్. ముఖ్యంగా యువకుల్లో ఇది తప్పనిసరి. సాధారణ వైద్య పరీక్షల ద్వారా, ప్రాణాలను ప్రమాదంలో పడేసే ముందుగానే, ఎలాంటి లక్షణాలు లేకుండా ఉండే అధిక రక్తపోటు, మధుమేహం లేదా అధిక కొలెస్ట్రాల్ వంటి ప్రమాద కారకాలను గుర్తించవచ్చు.
కొన్ని ముఖ్యమైన పరీక్షలు:
- రక్తపోటు (Blood Pressure).
- మధుమేహం నిర్ధారణకు ఫాస్టింగ్ బ్లడ్ గ్లూకోజ్, HbA1c.
- ట్రైగ్లిజరైడ్, కొలెస్ట్రాల్ను అంచనా వేయడానికి లిపిడ్ ప్రొఫైల్.
- గుండె లయ, నిర్మాణాన్ని అంచనా వేయడానికి ECG, ఎకోకార్డియోగ్రామ్ వంటి పరీక్షలు.
- క్యారోటిడ్ డాప్లర్ (Carotid Doppler) కూడా చేయించుకోవాలి.
ప్రమాద కారకాలు ఉన్న వ్యక్తులు ఈ పరీక్షలను ఏటా చేయించుకోవాలి. నివారణ ఆరోగ్య సంరక్షణ ప్రణాళికలు, కార్యాలయ ఆరోగ్య సంరక్షణ ప్రణాళికలు ప్రజలను తరచుగా ఆరోగ్య పరీక్షలు చేయించుకునేలా ప్రోత్సహించాలి. అలాగే, స్ట్రోక్ గురించి అవగాహన పెంచడానికి, ముందస్తుగా వ్యాధిని గుర్తించడానికి అవి దోహదపడతాయి.
మెదడు, గుండె ఆరోగ్యానికి జీవనశైలి మార్పులు
జన్యుపరమైన లక్షణాలను మార్చలేము కానీ, జీవనశైలిని మార్చుకోవడం ద్వారా బ్రెయిన్ స్ట్రోక్ ప్రమాదాన్ని గణనీయంగా తగ్గించవచ్చు. 2021లో 'లాన్సెట్' నిర్వహించిన ఒక సర్వే ప్రకారం, కీలక ప్రమాద కారకాలను అదుపులో ఉంచగలిగితే మొత్తం స్ట్రోక్లలో 90 శాతం వరకు నివారించవచ్చు.
ఆహారం: పండ్లు, కూరగాయలు, తృణధాన్యాలు, చిక్కుళ్లు, కొవ్వు లేని మాంసం (Lean Protein), గింజలు, విత్తనాలు వంటి వాటితో కూడిన ఆరోగ్యకరమైన, సమతుల్య ఆహారం తీసుకోవడం ద్వారా రక్తనాళాల ఆరోగ్యాన్ని కాపాడుకోవచ్చు. ప్రాసెస్ చేసిన ఆహారాలు, చక్కెర, రెడ్ మీట్ లేదా కొవ్వు ఎక్కువగా ఉండే ఆహారాలకు దూరంగా ఉండాలి.
వ్యాయామం: క్రమం తప్పకుండా శారీరక శ్రమ చేయడం (వారానికి కనీసం 150 నిమిషాలు మితమైన తీవ్రతతో కూడిన వ్యాయామం లేదా 75 నిమిషాలు అధిక తీవ్రతతో కూడిన వ్యాయామాలు) రక్త ప్రసరణను పెంచుతుంది. గుండె బలాన్ని పెంచుతుంది, రక్తపోటును నియంత్రిస్తుంది.
ఒత్తిడి నియంత్రణ: ఒత్తిడిని నిర్వహించడానికి యోగా, ధ్యానం లేదా నెమ్మదిగా, లోతైన శ్వాస తీసుకోవడం గుండె, మానసిక ఆరోగ్యానికి చాలా మంచిది.
నిద్ర: రాత్రిపూట ఏడు నుంచి ఎనిమిది గంటలు నిద్రపోవడం సరైన హార్మోన్ల, జీవక్రియ నియంత్రణకు హామీ ఇస్తుంది. ఇది మెదడు, గుండెపై భారాన్ని తగ్గిస్తుంది.
దురలవాట్లకు దూరం: ధూమపానానికి దూరంగా ఉండటం, మద్యపానాన్ని కనిష్ట స్థాయికి పరిమితం చేయడం కూడా మెదడు, గుండె ఆరోగ్యానికి ముఖ్యం.
యుక్తవయసు నుంచే ఈ చర్యలను పాటించడం ద్వారా జీవితాంతం మెదడు, గుండె ఆరోగ్యంగా ఉంటాయి. తద్వారా బ్రెయిన్ స్ట్రోక్ ప్రమాదం తగ్గుతుంది.
ఆరోగ్య సంరక్షణ ప్రతిస్పందనలో విప్లవాత్మక మార్పులు
భారతదేశంలో ఆరోగ్య సంరక్షణ రూపురేఖలు వేగంగా మారుతున్నాయి. స్ట్రోక్ యూనిట్లు, కొత్త న్యూరో-ఇమేజింగ్ పరికరాలు, స్ట్రోక్ నిర్వహణలో శిక్షణ పొందిన న్యూరాలజిస్టులు రోగుల మనుగడ, క్రియాత్మక రికవరీని మెరుగుపరచడంలో సహాయపడుతున్నారు.
ప్రపంచవ్యాప్తంగా ఉన్న ఆసుపత్రులు "డోర్-టు-నీడిల్ టైమ్"కు ప్రాధాన్యత ఇస్తున్నాయి. స్ట్రోక్ వచ్చిన నాలుగున్నర గంటలలోపు థ్రోంబోలైటిక్ థెరపీని (రక్తం గడ్డలను కరిగించే ఏజెంట్లు) అందించడం లక్ష్యంగా పెట్టుకున్నాయి. పెద్ద రక్తనాళంలో అడ్డంకి ఉంటే, కొన్ని సందర్భాల్లో 24 గంటల వరకు కూడా మెకానికల్ థ్రోంబెక్టమీ (Mechanical Thrombectomy) చేయవచ్చు. ఇది ఒక పిన్హోల్ ప్రక్రియ. దీనిలో మెదడు రక్త నాళాలలో గడ్డలను తొలగించడానికి క్లాట్ రిట్రీవర్లను ఉపయోగిస్తారు. ఇప్పటి వరకు వైద్య రంగంలో లభించిన బలమైన ఆధారాలలో మెకానికల్ థ్రోంబెక్టమీకి ఉంది.
భారతదేశంలో ప్రతి సంవత్సరం దాదాపు 4000 థ్రోంబెక్టమీలు జరుగుతున్నాయి. అయితే, ప్రచురణల ప్రకారం దాదాపు 3 లక్షల థ్రోంబెక్టమీలు జరగాల్సిన అవసరం ఉంది. స్ట్రోక్ లక్షణాలపై అవగాహన లేకపోవడం, సరైన సమయంలో సమగ్ర స్ట్రోక్ సంరక్షణ కేంద్రాలకు రోగులను తీసుకెళ్లలేకపోవడం దీనికి కారణం.
ఫిజియోథెరపీ, స్పీచ్ థెరపీ, ఆక్యుపేషనల్ థెరపీ వంటి పునరావాస చర్యలు చలనం, కమ్యూనికేట్ చేయగల సామర్థ్యం, మొత్తం జీవన నాణ్యతను పునరుద్ధరిస్తాయి. టెలిమెడిసిన్ ద్వారా న్యూరాలజిస్టులు అత్యవసర గది వైద్యులతో రియల్ టైమ్ రిమోట్ కన్సల్టేషన్లను అందిస్తున్నారు. ఈ సహకారాలు యువ రోగులలో త్వరగా రోగ నిర్ధారణ చేయడాన్ని, మరణాల రేటును తగ్గించడాన్ని సాధ్యం చేస్తున్నాయి.
30, 40 ఏళ్లలోపు వ్యక్తులలో స్ట్రోక్ సంభవం పెరుగుతున్న తీరు, రాబోయే ప్రజా ఆరోగ్య సంక్షోభాన్ని సూచిస్తోంది. దీనికి వ్యక్తిగత, విధానపరమైన చర్యలు తీసుకోవాల్సిన అవసరం ఉంది. నివారణ ఆరోగ్య పరీక్షలు, ముందస్తు గుర్తింపు, ఆరోగ్యకరమైన జీవనం స్ట్రోక్ ప్రమాదాన్ని తగ్గించడానికి ఉత్తమ మార్గాలు. ఆసుపత్రులు, కార్యాలయాలు, విధాన రూపకర్తలు దేశవ్యాప్తంగా అవగాహన పెంచాలి, నివారణ ఆరోగ్య చర్యలను ఏకీకృతం చేయాలి, స్ట్రోక్ సంరక్షణ సేవలకు ప్రాప్యతను మెరుగుపరచాలి.
స్ట్రోక్ నివారణ పదవీ విరమణ వయస్సులో కాకుండా, వృత్తి జీవితపు గరిష్ట దశలో ప్రారంభం కావాలి. నిరంతర నిఘా, ముందస్తు గుర్తింపు, ఆరోగ్యకరమైన జీవనశైలి స్ట్రోక్ యొక్క నిశ్శబ్దంగా ఉండే విధ్వంసక ప్రభావాల నుండి ఒక తరాన్ని రక్షించగలవు.
- డాక్టర్ విక్రమ్ హుడెడ్,
సీనియర్ కన్సల్టెంట్, డైరెక్టర్, క్లినికల్ లీడ్,
ఇంటర్వెన్షనల్ న్యూరాలజీ ప్రోగ్రామ్, నారాయణ హెల్త్