డోపమైన్ హిట్.. లైఫ్ ఫట్! స్మార్ట్‌ఫోన్ మాయలో పడి మీ ఏకాగ్రతను కోల్పోతున్నారా? సైకాలజిస్ట్ హెచ్చరిక

‘స్మార్ట్‌ఫోన్ వాడకం అనేది నేడు ఒక అలవాటుగా మారి క్రమంగా అది వ్యసనం వైపు దారితీస్తోంది. దీని వెనుక ఉన్న ప్రధాన కారణం మన మెదడులో విడుదలయ్యే 'డోపమైన్' అనే రసాయనం..’ - సైకాలజిస్టు శీతల్ దేవరకొండ విశ్లేషణ.

డోపమైన్ మన మెదడులో విడుదలయ్యే ఒక న్యూరోట్రాన్స్‌మిటర్. దీనిని సాధారణంగా 'ఫీల్ గుడ్' హార్మోన్ అని పిలుస్తారు. మనం ఏదైనా కొత్త విషయాన్ని చూసినప్పుడు, రుచికరమైన ఆహారం తిన్నప్పుడు లేదా ప్రశంసలు పొందినప్పుడు మెదడులో డోపమైన్ విడుదలై మనకు ఆనందాన్ని, ఉత్తేజాన్ని ఇస్తుంది.

డోపమైన్ హిట్.. లైఫ్ ఫట్! స్మార్ట్‌ఫోన్ మాయలో పడి మీ ఏకాగ్రతను కోల్పోతున్నారా?

మెదడుకు వల...

మొబైల్ ఫోన్‌లోని ప్రతి ఫీచర్ మన మెదడును ప్రేరేపించేలా రూపొందించబడింది.

• నోటిఫికేషన్లు: ఫోన్ రింగ్ అయినప్పుడు లేదా వైబ్రేట్ అయినప్పుడు, "ఏదో కొత్త విషయం వచ్చింది" అనే కుతూహలం మెదడులో డోపమైన్‌ను విడుదల చేస్తుంది.
• సోషల్ మీడియా 'లైక్స్': మనం పెట్టిన పోస్ట్‌కు లైక్ లేదా కామెంట్ రాగానే, అది ఒక రివార్డులా అనిపించి తక్షణ ఆనందాన్ని ఇస్తుంది.
• అనంతమైన స్క్రోలింగ్: రీల్స్ లేదా షార్ట్స్ స్క్రోల్ చేస్తున్నప్పుడు, ప్రతి సెకనుకు ఒక కొత్త విషయం కనిపిస్తూ మెదడుకు నిరంతరం 'డోపమైన్ హిట్స్' అందిస్తుంది.

వ్యసనంగా ఇలా..

మన మెదడు ఎప్పుడూ సులభంగా వచ్చే ఆనందాన్ని కోరుకుంటుంది. దీనిని 'రివార్డ్ సర్క్యూట్' అంటారు.

• ప్రేరణ: ఖాళీగా ఉన్నప్పుడు లేదా బోర్ కొట్టినప్పుడు ఫోన్ తీస్తాం.
• చర్య: సోషల్ మీడియాను స్క్రోల్ చేస్తాం.
• ప్రతిఫలం: కొత్త సమాచారం లేదా లైక్స్ రూపంలో డోపమైన్ విడుదలవుతుంది.

క్రమంగా, మెదడు ఈ స్థాయి ఆనందానికి అలవాటు పడిపోతుంది. దీనివల్ల సాధారణ విషయాల్లో (చదువు, పని, సంభాషణలు) ఆనందం కలగదు. ఫోన్ లేకపోతే అసహనం, ఆందోళన కలగడాన్నే 'మొబైల్ అడిక్షన్' అంటారు.

మానసిక ఆరోగ్య ప్రభావం

నిరంతర డోపమైన్ హిట్స్ వల్ల కొన్ని ప్రతికూలతలు ఉన్నాయి.

• ఏకాగ్రత తగ్గడం: మెదడు ఎప్పుడూ కొత్త ప్రేరణ కోసం వెతుకుతూ ఉండటం వల్ల ఒక విషయంపై దృష్టి పెట్టలేము.
• నిద్రలేమి: ఫోన్ నుండి వచ్చే బ్లూ లైట్, డోపమైన్ మెదడును అప్రమత్తంగా ఉంచి నిద్రను దూరం చేస్తాయి.
• డిజిటల్ ఫెటీగ్: మెదడు నిరంతరం సమాచారాన్ని ప్రాసెస్ చేయడం వల్ల త్వరగా అలసిపోతుంది.

అటెన్షన్ హుష్...

డోపమైన్ 'హిట్స్' మన ఏకాగ్రతను దెబ్బతీస్తాయి. ఒక మానసిక సంఘర్షణ

మన మెదడు సహజంగానే తక్కువ శ్రమతో ఎక్కువ ఆనందాన్ని ఇచ్చే పనుల వైపు మొగ్గు చూపుతుంది. సోషల్ మీడియా, మొబైల్ ఫోన్లు ఈ బలహీనతను 'డోపమైన్' ద్వారా వాడుకుంటాయి.

1. నిరంతర ఉద్దీపన

మనం ఒక పుస్తకం చదువుతున్నప్పుడు, ఒక ముఖ్యమైన పని చేస్తున్నప్పుడు మెదడు నిలకడగా తక్కువ స్థాయిలో డోపమైన్‌ను విడుదల చేస్తుంది. స్మార్ట్‌ఫోన్ వాడినప్పుడు, ప్రతి సెకనుకు ఒక కొత్త నోటిఫికేషన్ లేదా వీడియో ద్వారా 'ఇన్‌స్టంట్ డోపమైన్ హిట్స్' లభిస్తాయి. దీనివల్ల మెదడు ఈ వేగవంతమైన ఆనందానికి అలవాటు పడి, నెమ్మదిగా సాగే పనులపై ఏకాగ్రతను కోల్పోతుంది.

2. అటెన్షన్ ఫ్రాగ్మెంటేషన్

ఫోన్ పక్కన ఉన్నప్పుడు, ఏమీ రాకపోయినా "ఏదైనా మెసేజ్ వచ్చిందేమో" అని మనం ఫోన్ చూస్తుంటాం. దీనిని 'ప్రోయాక్టివ్ చెకింగ్' అంటారు. ప్రతిసారీ మనం పనిని ఆపి ఫోన్ చూడటం వల్ల మన ఏకాగ్రత ముక్కలైపోతుంది. ఒక్కసారి ఏకాగ్రత చెదిరితే, తిరిగి పూర్తిస్థాయిలో పనిపై దృష్టి పెట్టడానికి సగటున 23 నిమిషాలు పడుతుందని పరిశోధనలు చెబుతున్నాయి.

3. మెదడు 'వడపోత' శక్తి తగ్గడం

మన మెదడులో 'ప్రీఫ్రంటల్ కార్టెక్స్' అనే భాగం ఏది ముఖ్యమో, ఏది కాదో నిర్ణయిస్తుంది. నిరంతర డోపమైన్ హిట్స్ వల్ల ఈ భాగం బలహీనపడుతుంది. దీనివల్ల అనవసరమైన విషయాలను వదిలేసి, అవసరమైన దానిపై దృష్టి పెట్టే శక్తి తగ్గిపోతుంది.

4. బోర్‌డమ్ భరించలేకపోవడం

పూర్వం ఖాళీగా ఉన్నప్పుడు మనం ఆలోచించేవాళ్లం లేదా ప్రకృతిని గమనించేవాళ్లం. కానీ ఇప్పుడు ఒక్క నిమిషం బోర్ కొట్టినా వెంటనే ఫోన్ తీస్తున్నాం. దీనివల్ల మెదడుకు విశ్రాంతి లేకుండా పోతోంది. ఏకాగ్రత పెరగడానికి మెదడుకు కొంత ఖాళీ సమయం అవసరం, కానీ డోపమైన్ హిట్స్ ఆ అవకాశాన్ని ఇవ్వవు.

ఏకాగ్రతను ఎలా పెంపొందించుకోవాలి?

• మోనో-టాస్కింగ్: ఒకే సమయంలో ఒకే పని చేయడం అలవాటు చేసుకోవాలి. ఫోన్ చూస్తూ చదవడం లేదా తింటూ పని చేయడం మానుకోవాలి.
• డోపమైన్ డెటాక్స్: రోజులో కనీసం 1-2 గంటలు ఎటువంటి డిజిటల్ పరికరాలు లేకుండా గడపాలి. ఇది మెదడులోని డోపమైన్ గ్రాహకాలను తిరిగి సాధారణ స్థితికి తెస్తుంది.
• డీప్ వర్క్: ఫోన్‌ను పక్క గదిలో ఉంచి, కనీసం 45 నిమిషాల పాటు పూర్తి ఏకాగ్రతతో పని చేయడం ప్రాక్టీస్ చేయాలి.
• నోటిఫికేషన్లు ఆపివేయండి: అనవసరమైన యాప్స్ నోటిఫికేషన్లు ఆఫ్ చేయడం వల్ల 'యాంటిసిపేషన్' తగ్గుతుంది.
• గ్రే స్కేల్ మోడ్: ఫోన్ స్క్రీన్‌ను బ్లాక్ అండ్ వైట్ లోకి మార్చడం వల్ల మెదడుకు కలిగే ఆకర్షణ తగ్గుతుంది.
• డెడ్ జోన్స్: భోజనం చేసేటప్పుడు, పడుకునే ముందు ఫోన్‌ను దూరంగా ఉంచడం అలవాటు చేసుకోవాలి.
• ప్రత్యామ్నాయాలు: డోపమైన్ కోసం ఫోన్ కాకుండా వ్యాయామం, పుస్తక పఠనం లేదా తోటపని వంటి సహజమైన పనులను ఎంచుకోవాలి.

- శీతల్ దేవరకొండ,

సైకాలజిస్ట్

- శీతల్ దేవరకొండ, సైకాలజిస్ట్