సోలార్ విద్యుత్ సంక్షోభం: భారీ ధరతో కొనుగోలు.. కారుచౌకగా అమ్మకం! డిస్కంల ఖజానాకు 'కరెంట్' షాక్

దేశం పునరుత్పాదక ఇంధన రంగంలో దూసుకుపోతున్నా, క్షేత్రస్థాయిలో విద్యుత్ పంపిణీ సంస్థలు (డిస్కంలు) ఊపిరాడని స్థితిని ఎదుర్కొంటున్నాయి. నిబంధనల ప్రకారం ఎక్కువ ధరకు సోలార్ విద్యుత్‌ను కొనుగోలు చేస్తున్న డిస్కంలు, డిమాండ్ లేక ఎక్స్ఛేంజీల్లో అతి తక్కువ ధరకే వాటిని విక్రయిస్తూ నష్టాలను మూటగట్టుకుంటున్నాయి.

భారతదేశం 2030 నాటికి 500 గిగావాట్ల పునరుత్పాదక ఇంధన సామర్థ్యాన్ని సాధించాలనే ప్రతిష్టాత్మక లక్ష్యంతో ముందుకు సాగుతోంది. అయితే, ఈ పచ్చని కల వెనుక విద్యుత్ పంపిణీ సంస్థలు (డిస్కంలు) తీవ్ర ఆర్థిక సంక్షోభంలో కూరుకుపోతున్నాయి. నిబంధనల ప్రకారం సోలార్ విద్యుత్‌ను తప్పనిసరిగా కొనాల్సిన డిస్కంలు, తీరా వాడుక సమయంలో డిమాండ్ లేకపోవడంతో ఆ విద్యుత్‌ను ఎక్స్ఛేంజీల్లో కారుచౌకగా అమ్ముకోవాల్సి వస్తోంది. సాధారణంగా యూనిట్ రూ. 2 నుంచి రూ. 3.50 వెచ్చించి కొనుగోలు చేస్తుంటే, మార్కెట్లో కేవలం 50 పైసలకే విక్రయించాల్సిన దుస్థితి నెలకొంది.

సౌర విద్యుత్తు ఉత్పత్తి పెరుగుతున్నా, డిస్కంలు మాత్రం నష్టాలు భరించాల్సి వస్తోంది.

అదనపు విద్యుత్.. అరకొర ధర

దేశంలో అతిపెద్ద విద్యుత్ ఎక్స్ఛేంజ్ అయిన ఇండియన్ ఎనర్జీ ఎక్స్ఛేంజ్ (IEX) గణాంకాల ప్రకారం.. గరిష్టంగా సోలార్ విద్యుత్ ఉత్పత్తి అయ్యే మధ్యాహ్నం వేళల్లో యూనిట్ ధర ఒక్కోసారి రూ. 0.50 పైసలకు పడిపోతోంది. డిస్కంలు దీర్ఘకాలిక ఒప్పందాల (PPAs) ద్వారా ఈ విద్యుత్‌ను రూ. 3 పైనే వెచ్చించి సేకరిస్తాయి. ఒకవేళ ఎక్స్ఛేంజీలో అమ్మకపోతే ఆ విద్యుత్ వృథా అవుతుంది, కాబట్టి "ఏమీ రాకపోవడం కంటే.. రూపాయి వచ్చినా చాలు" అనే ధోరణితో డిస్కంలు ఈ నష్టదాయక వ్యాపారాన్ని సాగిస్తున్నాయి.

ఈ సంక్షోభం వెనుక ప్రధానంగా 'పునరుత్పాదక కొనుగోలు బాధ్యత' (RPO) అనే నిబంధన ఉంది. దీని ప్రకారం ప్రతి డిస్కం తాము పంపిణీ చేసే విద్యుత్‌లో కొంత శాతాన్ని తప్పనిసరిగా సౌర లేదా పవన విద్యుత్ రూపంలోనే సేకరించాలి. రాబోయే ఐదేళ్లలో ఈ లక్ష్యం 43 శాతానికి పెరగనుంది. దీనివల్ల అవసరం లేకున్నా డిస్కంలు విద్యుత్‌ను కొనాల్సి వస్తోంది.

నిల్వ సామర్థ్యం లేకపోవడమే శాపం

"దేశంలో గ్రీన్ ఎనర్జీ ఉత్పత్తి పెరుగుతోంది కానీ, దాన్ని నిల్వ చేసే బ్యాటరీ స్టోరేజ్ వ్యవస్థలు ఇంకా అందుబాటులోకి రాలేదు. అందుకే మధ్యాహ్నం వేళల్లో ఉత్పత్తి అయ్యే భారీ విద్యుత్‌ను ఏం చేయాలో పాలుపోక ఎక్స్ఛేంజీల్లో విక్రయిస్తున్నారు" అని ఇండియన్ గ్యాస్ ఎక్స్ఛేంజ్ (IGX) ఎండీ రాజేష్ మెడిరట్టా విశ్లేషించారు.

భారతదేశంలో ప్రస్తుతం గ్రిడ్ స్థిరత్వం కోసం బ్యాటరీ స్టోరేజ్‌తో కూడిన విద్యుత్ (FDRE) ధర యూనిట్‌కు సగటున రూ. 5 వరకు ఉంది. ఇది డిస్కంలకు భారంగా మారుతోంది. మరోవైపు గత ఏడాది మే నెలలో భారీ వర్షాల కారణంగా డిమాండ్ తగ్గి, విద్యుత్ ధర ఎక్స్ఛేంజీల్లో సున్నా (Zero) కు పడిపోయిన సందర్భాలు కూడా ఉన్నాయి.

డిస్కంల నెత్తిన రూ. 6 లక్షల కోట్ల అప్పు

ఇప్పటికే దేశవ్యాప్తంగా డిస్కంలు సుమారు రూ. 6 లక్షల కోట్ల రుణ భారంతో సతమతమవుతున్నాయి. తెలుగు రాష్ట్రాల్లోనూ డిస్కంల పరిస్థితి ఇందుకు భిన్నంగా లేదు. గ్రీన్ ఎనర్జీ లక్ష్యాలను అందుకోవాలనే తొందరలో డిమాండ్‌ను సరిగ్గా అంచనా వేయకుండా చేస్తున్న కొనుగోళ్లు ఈ అప్పులను మరింత పెంచుతున్నాయి.

నిపుణుల హెచ్చరిక

"కేవలం సోలార్ ప్యానెల్స్ పెంచుకుంటూ పోతే సరిపోదు. వ్యవసాయ రంగానికి ఇచ్చే విద్యుత్ సరఫరాను పగటిపూటకి మార్చడం (Solar Hours), థర్మల్ ప్లాంట్లను అవసరానికి తగ్గట్టుగా నియంత్రించడం వంటి నిర్మాణాత్మక మార్పులు చేయాలి" అని హెక్సా క్లైమేట్ సొల్యూషన్స్ చైర్మన్ సంజీవ్ అగర్వాల్ సూచించారు.

పరిష్కారం ఎక్కడ?

విద్యుత్ రంగ నిపుణుల అభిప్రాయం ప్రకారం.. 'టైమ్ ఆఫ్ ది డే' (TOD) టారిఫ్ విధానం దీనికి సరైన పరిష్కారం. అంటే సౌర విద్యుత్ సమృద్ధిగా దొరికే పగటి వేళల్లో తక్కువ ధరకే వినియోగదారులకు విద్యుత్ అందించి, డిమాండ్ ఎక్కువగా ఉండే సాయంత్రం వేళల్లో రేట్లు పెంచడం. దీనివల్ల డిమాండ్ మేనేజ్మెంట్ సులువవుతుంది. అలాగే, రాష్ట్రాల అవసరాలను బట్టి RPO నిబంధనల్లో వెసులుబాటు కల్పించాలని మాజీ విద్యుత్ శాఖ కార్యదర్శి అలోక్ కుమార్ అభిప్రాయపడ్డారు.

తరచుగా అడిగే ప్రశ్నలు (FAQs)

1. డిస్కంలు నష్టానికి విద్యుత్‌ను ఎందుకు అమ్ముతున్నాయి?

కేంద్ర ప్రభుత్వ నిబంధనల ప్రకారం డిస్కంలు తప్పనిసరిగా నిర్ణీత శాతం సౌర విద్యుత్‌ను కొనాలి. అయితే పగటిపూట డిమాండ్ కంటే సరఫరా ఎక్కువగా ఉండటం, ఆ విద్యుత్‌ను నిల్వ చేసే సౌకర్యం లేకపోవడంతో ఎక్స్ఛేంజీల్లో దొరికిన ధరకే విక్రయిస్తున్నాయి.

2. దీనివల్ల సాధారణ వినియోగదారులపై ప్రభావం పడుతుందా?

అవును. డిస్కంలు నష్టాల్లో కూరుకుపోతే, ఆ భారాన్ని సర్దుబాటు ఛార్జీలు లేదా విద్యుత్ ధరల పెంపు రూపంలో వినియోగదారులపైనే వేసే అవకాశం ఉంది.

3. సోలార్ విద్యుత్ ధరలు ఎందుకు పడిపోతున్నాయి?

మధ్యాహ్నం వేళల్లో సోలార్ ఉత్పత్తి గరిష్ట స్థాయికి చేరుకుంటుంది. ఆ సమయంలో పరిశ్రమలు, ఇళ్లలో విద్యుత్ వాడకం తక్కువగా ఉండటంతో 'ఓవర్ సప్లై' జరిగి ధరలు పడిపోతున్నాయి.

4. దీనికి పరిష్కారం ఏమిటి?

బ్యాటరీ స్టోరేజ్ వ్యవస్థలను అభివృద్ధి చేయడం, వ్యవసాయ విద్యుత్ కనెక్షన్లకు పగటిపూట సరఫరాను పెంచడం మరియు 'టైమ్ ఆఫ్ ది డే' టారిఫ్ విధానాన్ని అమలు చేయడం ద్వారా ఈ సమస్యను అదుపు చేయవచ్చు.