స్థానిక సంస్థల ఎన్నికల్లో రిజర్వేషన్ల రొటేషన్ విధానంపై సర్వోన్నత న్యాయస్థానం కీలక స్పష్టతనిచ్చింది. ఏదైనా ఒక నిర్దిష్ట నియోజకవర్గాన్ని షెడ్యూల్డ్ కులాలు (ఎస్సీ) లేదా షెడ్యూల్డ్ తెగలకు (ఎస్టీ) రిజర్వ్ చేయాలని ఏ ఓటరు కానీ, అభ్యర్థి కానీ తమ హక్కుగా కోరలేరని సుప్రీంకోర్టు సోమవారం తీర్పు వెలువరించింది. స్థానిక సంస్థల ఎన్నికల్లో రిజర్వ్డ్ సీట్ల రొటేషన్ విధానం, సమయం పూర్తిగా రాష్ట్ర ప్రభుత్వ విచక్షణాధికార పరిధిలోకి వస్తాయని ధర్మాసనం స్పష్టం చేసింది.

జస్టిస్ జాయ్మాల్య బాగ్చి, జస్టిస్ వి. మోహనలతో కూడిన ధర్మాసనం ఈ కీలక వ్యాఖ్యలు చేసింది. 'మహారాష్ట్ర జిల్లా పరిషత్తులు, పంచాయతీ సమితుల (సీట్ల రిజర్వేషన్ల విధానం, రొటేషన్) నిబంధనలు, 2025'లోని రూల్ 12ను సవాలు చేస్తూ దాఖలైన పిటిషన్ను కోర్టు కొట్టివేసింది. 2025 సవరణ తర్వాత జరిగే తదుపరి ఎన్నికలను రిజర్వ్డ్ నియోజకవర్గాల రొటేషన్ నిర్ణయించేందుకు ప్రారంభ బిందువుగా (స్టార్టింగ్ పాయింట్) పరిగణించాలని ఈ రూల్ చెబుతోంది.
పిటిషనర్ వాదనలు ఏమిటంటే?
ఈ నిబంధన రొటేషన్ చక్రాన్ని మొదటికి తీసుకువస్తోందని, తద్వారా రిజర్వ్డ్ సీట్ల రొటేషన్ అసలు ఉద్దేశమే దెబ్బతింటోందని పిటిషనర్ వాదించారు. పిటిషనర్ తరఫున హాజరైన సీనియర్ న్యాయవాది విపిన్ సంఘీ వాదనలు వినిపిస్తూ.. తన క్లయింట్ నియోజకవర్గానికి ఇప్పటివరకు ఒక్కసారి కూడా రిజర్వేషన్ దక్కలేదని, తదుపరి విడతలో కచ్చితంగా రిజర్వేషన్ రావాల్సి ఉందని పేర్కొన్నారు. అయితే ప్రభుత్వం కొత్త ప్రారంభ బిందువును ప్రవేశపెట్టడం ద్వారా ఆ నియోజకవర్గానికి రిజర్వేషన్ దక్కే అవకాశాన్ని నిరాకరించిందని కోర్టు దృష్టికి తెచ్చారు.
తాము నిబంధన చెల్లుబాటును ప్రశ్నించడం లేదని, రాష్ట్ర ప్రభుత్వం దానిని అమలు చేస్తున్న తీరును మాత్రమే తప్పుబడుతున్నామని సంఘీ స్పష్టం చేశారు. నియోజకవర్గానికి రిజర్వేషన్ దక్కే సమయం ఆసన్నమైనప్పుడే ప్రభుత్వం కటాఫ్ తేదీని మార్చి అన్యాయంగా వ్యవహరించిందని ఆరోపించారు. "వారు మోసం చేశారు. జనాభా శాతం తక్కువగా ఉన్న నియోజకవర్గంలో నేను ఉన్నాను. దీనికి ఇప్పటివరకు రిజర్వేషన్ రాలేదు. మా వంతు వచ్చేసరికి మళ్లీ మొదటి నుంచి ప్రారంభిస్తామని అంటున్నారు. అంటే ఈ నియోజకవర్గానికి ఎప్పటికీ రిజర్వేషన్ రాదని దీని అర్థం" అని న్యాయవాది వాదించారు.
ప్రభుత్వ విచక్షణకే రొటేషన్ అధికారం: సుప్రీంకోర్టు
పిటిషనర్ వాదనలపై ధర్మాసనం తీవ్రంగా స్పందించింది. రాజ్యాంగ చట్టం, సంబంధిత నిబంధనలు రొటేషన్ విధానాన్ని కల్పించినప్పటికీ, దానిని అమలు చేసే యంత్రాంగాన్ని రాష్ట్ర ప్రభుత్వ నిర్ణయానికే వదిలేశాయని కోర్టు తెలిపింది. "1961 నిబంధనలలోని రూల్ 4(2), రాజ్యాంగంలోని ఆర్టికల్ 243(ఆర్) రొటేషన్ గురించి చెబుతున్నాయి. కానీ రొటేషన్ యంత్రాంగం రాష్ట్ర ప్రభుత్వ విచక్షణలో ఉంటుంది. ఆ ప్రకారమే రూల్ 12 రాష్ట్ర ప్రభుత్వ అధికార పరిధిలోకి వస్తుంది" అని ధర్మాసనం వ్యాఖ్యానించింది.
{{/usCountry}}పిటిషనర్ వాదనలపై ధర్మాసనం తీవ్రంగా స్పందించింది. రాజ్యాంగ చట్టం, సంబంధిత నిబంధనలు రొటేషన్ విధానాన్ని కల్పించినప్పటికీ, దానిని అమలు చేసే యంత్రాంగాన్ని రాష్ట్ర ప్రభుత్వ నిర్ణయానికే వదిలేశాయని కోర్టు తెలిపింది. "1961 నిబంధనలలోని రూల్ 4(2), రాజ్యాంగంలోని ఆర్టికల్ 243(ఆర్) రొటేషన్ గురించి చెబుతున్నాయి. కానీ రొటేషన్ యంత్రాంగం రాష్ట్ర ప్రభుత్వ విచక్షణలో ఉంటుంది. ఆ ప్రకారమే రూల్ 12 రాష్ట్ర ప్రభుత్వ అధికార పరిధిలోకి వస్తుంది" అని ధర్మాసనం వ్యాఖ్యానించింది.
{{/usCountry}}న్యాయవాది వాదనలోని ప్రాథమిక అంశాన్నే ధర్మాసనం ప్రశ్నించింది. "మీ నియోజకవర్గాన్ని రిజర్వ్ చేయాలని కోరే హక్కు మీకు ఉందా? లేదు. అది కేవలం కటాఫ్ తేదీ మాత్రమే. ప్రభుత్వం ఎప్పుడైనా దానిని మార్చవచ్చు" అని కోర్టు స్పష్టం చేసింది. రొటేషన్ చక్రాన్ని మొదటికి తీసుకురావడంపై చేసిన వాదన పైకి ఆకర్షణీయంగా కనిపించినప్పటికీ, ఒక నిర్దిష్ట నియోజకవర్గాన్ని రిజర్వ్ చేయాలనే వ్యక్తిగత హక్కు ఎవరికీ లేదన్న వాస్తవాన్ని అది విస్మరిస్తోందని ధర్మాసనం తన ఉత్తర్వుల్లో పేర్కొంది.
జనాభా నిష్పత్తి ప్రకారమే రిజర్వేషన్లు
స్థానిక సంస్థల మొత్తం జనాభాలో ఎస్సీ, ఎస్టీల నిష్పత్తికి అనుగుణంగా సీట్ల రిజర్వేషన్ ఉండాలని మాత్రమే రాజ్యాంగం, 1961 నిబంధనలు నిర్దేశిస్తున్నాయని కోర్టు గుర్తుచేసింది. సీట్ల రిజర్వేషన్ ఎల్లప్పుడూ జనాభా నిష్పత్తిని అనుసరించి ఉండాల్సిన అవసరం లేదని తెలిపింది. ఎస్సీ, ఎస్టీ జనాభా అవరోహణ క్రమంలో రిజర్వ్డ్ సీట్ల రొటేషన్ ఉండాలని నిబంధనలు చెబుతున్నప్పటికీ, దానిని అమలు చేసే విధానం, కాలపరిమితి ప్రభుత్వ విచక్షణకు సంబంధించిన విషయాలని స్పష్టం చేసింది. ఆ విచక్షణాధికారాన్ని ఉపయోగిస్తూనే 2025 సవరణ తర్వాత జరిగే మొదటి ఎన్నికలను ప్రారంభ బిందువుగా రాష్ట్ర ప్రభుత్వం నిర్ణయించిందని ధర్మాసనం పేర్కొంది.
రూల్ 12 రాజ్యాంగబద్ధమైన రిజర్వేషన్ లేదా రొటేషన్ సూత్రాలకు విరుద్ధంగా ఉందని భావించడానికి ఎలాంటి కారణం కనిపించడం లేదని తేల్చిచెప్పిన సుప్రీంకోర్టు.. అడ్వకేట్-ఆన్-రికార్డ్ అనఘ ఎస్. దేశాయ్ ద్వారా దాఖలైన ఈ పిటిషన్ను కొట్టివేసింది. అంతకుముందు 2025 సెప్టెంబర్లో బాంబే హైకోర్టు ఈ పిటిషన్ను కొట్టివేయడంతో రూపాలి ఇంద్రభూషణ్ సోండే సుప్రీంకోర్టును ఆశ్రయించారు. అయితే ఈ పిటిషన్ కొట్టివేత వల్ల పిటిషనర్ చట్టప్రకారం రిజర్వ్డ్ సీట్ల రొటేషన్ పథకాన్ని పునఃపరిశీలించాలని ప్రభుత్వానికి వినతిపత్రం సమర్పించుకునేందుకు ఎలాంటి అడ్డంకి ఉండదని సుప్రీంకోర్టు స్పష్టం చేసింది.