బంగారం అంటే భారతీయ కుటుంబాలకు కేవలం ఆభరణం మాత్రమే కాదు.. కష్టకాలంలో ఆదుకునే ఆపద్బాంధవుడు. అందుకే స్వచ్ఛతకు భరోసాగా భావించే బీఐఎస్ (BIS) హాల్మార్క్ చూసి కళ్లు మూసుకుని కొనుగోలు చేస్తుంటాం. అయితే ఈరోజు మీరు 22 క్యారెట్ల బంగారం అని కొనుగోలు చేసిన ఆభరణం, ఏడాది తర్వాత మార్పిడి చేసేటప్పుడో లేదా విక్రయించేటప్పుడో 20 క్యారెట్లే అని తేలితే ఎలా ఉంటుంది? అన్ని రకాల బీఐఎస్ హాల్మార్క్ ముద్రలు ఉన్నప్పటికీ, అసలు బంగారం కంటే ఎక్కువ ధర చెల్లించి మోసపోయే ప్రమాదం పొంచి ఉంది. ఇటీవల వెలుగులోకి వచ్చిన 'రీనియం పౌడర్' కల్తీ దందా ఆభరణాల స్వచ్ఛత పరీక్షల సామర్థ్యంపైనే తీవ్ర ఆందోళన రేకెత్తిస్తోంది.
ఏమిటీ రీనియం పౌడర్ కల్తీ దందా?

రీనియం అనేది అరుదైన, వెండి-తెలుపు రంగులో ఉండే అత్యధిక సాంద్రత (హై-డెన్సిటీ) కలిగిన లోహం. దీనిని జెట్ ఇంజిన్ల తయారీ వంటి పారిశ్రామిక అవసరాలకు వినియోగిస్తారు. స్వచ్ఛమైన బంగారం సాంద్రత ఘనపు సెంటీమీటర్కు సుమారు 19.3 గ్రాములు ఉండగా, రీనియం సాంద్రత ఘనపు సెంటీమీటర్కు దాదాపు 21 గ్రాములు ఉంటుంది. బంగారం కంటే ఎక్కువ బరువు ఉండటం వల్ల, దీనిని బంగారంతో కలిపినప్పుడు అసలు బంగారం పరిమాణం పెరగకపోయినా ఆభరణం బరువు మాత్రం పెరుగుతుంది.
రాజస్థాన్లోని జోధ్పూర్లో 'దైనిక్ భాస్కర్' నిర్వహించిన పరిశోధనలో ఈ కొత్త తరహా మోసం బట్టబయలైంది. సాధారణ స్వచ్ఛత పరీక్షలకు చిక్కకుండా బంగారాన్ని కల్తీ చేసేందుకు ఈ లోహాన్ని వాడుతున్నట్లు మీడియా కథనాలు వెల్లడించాయి. ఈ రీనియం పౌడర్ సరఫరా మూలాలు చైనాలోని షెన్జెన్ నగరంలో ఉన్నట్లు గుర్తించారు. బంగారంలో కలపడం కోసమే తమ కంపెనీ ప్రత్యేకంగా రీనియం పౌడర్ను తయారు చేస్తోందని, భారత్లోని పలు నగరాల్లో ఉన్న డీలర్ల ద్వారా సరఫరా చేస్తున్నామని అక్కడి ఏజెంట్ ఒకరు పేర్కొన్నారు. సంప్రదాయ పరీక్షల ద్వారా గుర్తించడానికి వీల్లేకుండా బంగారంలో 25 శాతం వరకు ఈ పౌడర్ను కలపవచ్చని ఆ ఏజెంట్ చెప్పడం గమనార్హం.
ప్రయోగంలో బయటపడ్డ అసలు నిజం.. హాల్మార్క్ కేంద్రాలకే షాక్
ఈ కల్తీ ఎలా పనిచేస్తుందో తెలుసుకునేందుకు పరిశోధకులు స్వయంగా ఒక ప్రయోగం చేశారు. ముంబైకి చెందిన ఒక డీలర్ ద్వారా ₹5,000 చెల్లించి 1 గ్రాము రీనియం పౌడర్ను కొనుగోలు చేశారు. దానిని 7.83 గ్రాముల 24 క్యారెట్ల బంగారంతో కలపగా, మొత్తం బరువు 8.83 గ్రాములకు చేరింది. ఈ మిశ్రమాన్ని పరీక్షించగా, అది స్వచ్ఛమైన 24 క్యారెట్ల బంగారంగానే ఫలితం చూపించింది.
{{/usCountry}}ఈ కల్తీ ఎలా పనిచేస్తుందో తెలుసుకునేందుకు పరిశోధకులు స్వయంగా ఒక ప్రయోగం చేశారు. ముంబైకి చెందిన ఒక డీలర్ ద్వారా ₹5,000 చెల్లించి 1 గ్రాము రీనియం పౌడర్ను కొనుగోలు చేశారు. దానిని 7.83 గ్రాముల 24 క్యారెట్ల బంగారంతో కలపగా, మొత్తం బరువు 8.83 గ్రాములకు చేరింది. ఈ మిశ్రమాన్ని పరీక్షించగా, అది స్వచ్ఛమైన 24 క్యారెట్ల బంగారంగానే ఫలితం చూపించింది.
{{/usCountry}}ఆ తర్వాత ఒక స్వర్ణకారుడు ఈ మిశ్రమానికి మరో 0.75 గ్రాముల ఇతర లోహాన్ని (అలాయ్) కలిపి 9.58 గ్రాముల బరువున్న సంప్రదాయ రాజస్థానీ ఆభరణాన్ని తయారు చేశారు. వాస్తవానికి దీని స్వచ్ఛత సుమారు 20 క్యారెట్లకు మాత్రమే సమానం. అయినప్పటికీ, నగల షోరూమ్లు, పరీక్షా కేంద్రాల్లో నిర్వహించిన పలు స్వచ్ఛత పరీక్షల్లో ఈ ఆభరణం సునాయాసంగా నెగ్గింది. ఒక హాల్మార్కింగ్ కేంద్రం ఏకంగా దీనికి 91.6 శాతం స్వచ్ఛతను సూచించే '22K916' హాల్మార్క్ ముద్రను కూడా జారీ చేసింది. షోరూమ్లోని ఎక్స్-రే ఫ్లోరోసెన్స్ (XRF) యంత్రం సైతం రీనియం ఉనికిని గుర్తించలేకపోయింది. పైగా అందులో 93.7 శాతం బంగారం, 5.39 శాతం వెండి, 0.90 శాతం రాగి ఉన్నట్లు తప్పుడు రీడింగ్ చూపించింది.
సాధారణ పరీక్షల్లో ఎందుకు దొరకడం లేదు?
రీనియం కల్తీ సాధారణ తనిఖీల్లో ఎందుకు బయటపడటం లేదో నిపుణులు విశ్లేషిస్తున్నారు. "రీనియం అత్యధిక సాంద్రత కలిగిన లోహం. దీనిని బంగారంతో కలపడం వల్ల అసలు బంగారం పరిమాణం పెరగకపోయినా ఆభరణం బరువు పెరుగుతుంది. గీటురాయి (టచ్స్టోన్), యాసిడ్ వంటి సాధారణ పరీక్షలు ఈ కల్తీని ఎల్లప్పుడూ గుర్తించలేవు" అని పీఎన్జీఎస్ (PNGS) డైరెక్టర్ అమిత్ మోదక్ వివరించారు.
ఆభరణాల స్వచ్ఛతను అంచనా వేయడానికి షోరూమ్లలో సాధారణంగా వాడే ఎక్స్ఆర్ఎఫ్ (XRF) యంత్రాలకు కూడా పరిమితులు ఉంటాయి. ఇవి ఆభరణం పైపొరను (ఉపరితలాన్ని) మాత్రమే పరిశీలిస్తాయి. ఆభరణం లోపలి భాగంలోని లోహ మిశ్రమం, బయటి పొర భిన్నంగా ఉంటే ఈ యంత్రం ఇచ్చే రీడింగ్ మొత్తం ఆభరణం అసలు స్వచ్ఛతను ప్రతిబింబించదు. "కల్తీ జరిగినట్లు అనుమానం ఉంటే ఎలిమెంటల్ అనాలిసిస్ లేదా ఫైర్ అస్సే వంటి అధునాతన ల్యాబ్ పరీక్షలు తప్పనిసరి. ఒక నమూనాలో ఉన్న అసలు బంగారం పరిమాణాన్ని కచ్చితంగా నిర్ధారించేందుకు 'ఫైర్ అస్సే' గుర్తింపు పొందిన విధానం" అని అమిత్ మోదక్ తెలిపారు.
బంగారం కొనేముందు ఈ 5 చెక్స్ తప్పనిసరి
కల్తీ బంగారం బారిన పడకుండా ఉండేందుకు కొనుగోలుదారులు కింది జాగ్రత్తలు తీసుకోవాలని అమిత్ మోదక్ సూచించారు.
- హాల్మార్కింగ్ తనిఖీ: ఆభరణంపై బీఐఎస్ లోగో, స్వచ్ఛత మార్క్, ఆరు అంకెల హాల్మార్క్ యూనిక్ ఐడెంటిఫికేషన్ (హెచ్యూఐడీ - HUID) నంబర్ ఉన్నాయో లేదో క్షుణ్ణంగా పరిశీలించాలి.
- హెచ్యూఐడీ ధ్రువీకరణ: ఆభరణంపై ఉన్న ఆరు అంకెల గుర్తింపు సంఖ్యను 'బీఐఎస్ కేర్' (BIS Care) యాప్లో నమోదు చేసి వివరాలను ధ్రువీకరించుకోవాలి.
- సమగ్ర ఇన్వాయిస్ (బిల్లు): బిల్లులో బంగారం స్వచ్ఛత, నికర బంగారం బరువు, ఆ రోజు బంగారం ధర, తరుగు/మజూరీ (మేకింగ్ ఛార్జీలు), రాళ్ల బరువు, పన్నుల వివరాలు స్పష్టంగా ఉండేలా చూసుకోవాలి.
- పరీక్షా విధానాలపై ఆరా: ఆభరణాల స్వచ్ఛతను నిర్ధారించేందుకు అనుసరిస్తున్న పరీక్షా పద్ధతులు, నాణ్యతా ప్రమాణాల గురించి నగల వ్యాపారిని అడిగి తెలుసుకోవాలి.
- స్వతంత్ర పరీక్ష: ఏమాత్రం అనుమానం ఉన్నా బీఐఎస్ గుర్తింపు పొందిన అస్సేయింగ్ అండ్ హాల్మార్కింగ్ కేంద్రాన్ని ఆశ్రయించాలి. ప్రత్యేక లోహాల కల్తీపై సందేహం ఉంటే తగిన ఎలిమెంటల్ అనాలిసిస్ లేదా ల్యాబ్ పరీక్షల గురించి విచారించాలి.
ఇంట్లో అయస్కాంతాలు (మాగ్నెట్స్), వెనిగర్ వాడటం లేదా కంటితో చూసి బంగారం స్వచ్ఛతను నిర్ధారించుకోవచ్చని భావించవద్దని, ఈ పద్ధతులు అసలు బంగారం పరిమాణాన్ని తేల్చలేవని మోదక్ స్పష్టం చేశారు.
వినియోగదారులకు న్యాయపరమైన రక్షణ ఏమిటి?
బంగారం కొనుగోలు చేసేటప్పుడు పక్కా ఆధారాలు ఉంచుకోవడం వల్ల భవిష్యత్తులో మోసపోయినా న్యాయపోరాటం చేసే అవకాశం ఉంటుంది. "బిల్లులో కేవలం 'బంగారం' అని రాయకుండా 22K అని స్వచ్ఛతను స్పష్టంగా పేర్కొనాలి. బరువు, తరుగు ఛార్జీల వివరాలు విడివిడిగా ఉండాలి. ఆభరణాలను తిరిగి విక్రయించే (బైబ్యాక్), మార్పిడి చేసే (ఎక్స్ఛేంజ్) నిబంధనలను లిఖితపూర్వకంగా తీసుకోవాలి" అని సుప్రీంకోర్టు న్యాయవాది అమిత్రాజ్ కౌశల్ సూచించారు.
"అయినప్పటికీ అనుమానాలు వీడకపోతే బీఐఎస్ గుర్తింపు పొందిన హాల్మార్కింగ్ కేంద్రంలో ఆభరణాన్ని పరీక్షించాలి. బిల్లులో ప్రకటించిన దానికంటే అసలు స్వచ్ఛత తక్కువగా ఉన్నట్లు తేలితే వినియోగదారులు వినియోగదారుల కమిషన్ను ఆశ్రయించి న్యాయం పొందవచ్చు" అని ఆయన స్పష్టం చేశారు. అందువల్ల ఆభరణాల కొనుగోలు సమయంలో అప్రమత్తంగా వ్యవహరించడం, హెచ్యూఐడీ తనిఖీతోపాటు పక్కా బిల్లు తీసుకోవడం ప్రతి ఒక్కరి బాధ్యత.