ఉద్యోగ విరమణ తర్వాత లేదా సుదీర్ఘ కాలం పనిచేసి సంస్థ నుంచి బయటకు వచ్చేటప్పుడు ఉద్యోగులకు అండగా నిలిచే అతిపెద్ద ఆర్థిక భరోసా గ్రాట్యుటీ. ప్రస్తుతం 8వ కేంద్ర వేతన సంఘం (సీపీసీ) సంప్రదింపుల ప్రక్రియ కొనసాగుతున్న వేళ, గ్రాట్యుటీ గరిష్ఠ పరిమితిని పెంచాలనే డిమాండ్ బలంగా వినిపిస్తోంది.

కేంద్ర ప్రభుత్వ ఉద్యోగులు, పెన్షనర్ల జీవన ప్రమాణాలను మెరుగుపరిచేందుకు పెన్షన్, వేతన సంస్కరణలతో పాటు గ్రాట్యుటీ పరిమితిని పెంచాలని నేషనల్ కౌన్సిల్–జాయింట్ కన్సల్టేటివ్ మెషినరీ (ఎన్సీ-జేసీఎం), ఆల్ ఇండియా డిఫెన్స్ ఎంప్లాయీస్ ఫెడరేషన్ (ఏఐడీఈఎఫ్) వంటి ప్రధాన ఉద్యోగ సంఘాలు కోరుతున్నాయి. అయితే 8వ వేతన సంఘం తుది సిఫార్సులు, కేంద్ర మంత్రివర్గ ఆమోదంపైనే తుది నిర్ణయం ఆధారపడి ఉంటుంది.
గ్రాట్యుటీ అంటే ఏమిటి? ఎవరు అర్హులు?
ఒక సంస్థలో సుదీర్ఘ కాలం పనిచేసినందుకు గుర్తింపుగా యాజమాన్యం ఉద్యోగికి ఏకమొత్తంలో చెల్లించే ప్రతిఫలమే గ్రాట్యుటీ. సాధారణంగా ఉద్యోగి రాజీనామా చేసినప్పుడు, పదవీ విరమణ పొందినప్పుడు లేదా సూపర్ యాన్యుయేషన్ సమయంలో దీనిని చెల్లిస్తారు. ఒకవేళ ఉద్యోగి మరణించినా లేదా అంగవైకల్యానికి గురైనా నామినీకి ఈ మొత్తాన్ని అందిస్తారు. గతంలో ఉన్న 'పేమెంట్ ఆఫ్ గ్రాట్యుటీ యాక్ట్, 1972' స్థానంలో ప్రస్తుతం భారత్లో 'కోడ్ ఆన్ సోషల్ సెక్యూరిటీ, 2020' నిబంధనలు అమలవుతున్నాయి.
గ్రాట్యుటీ పొందేందుకు ప్రధాన అర్హత నిబంధనలు ఇలా ఉన్నాయి:
సంస్థ పరిమితి: సాధారణంగా పది లేదా అంతకంటే ఎక్కువ మంది ఉద్యోగులు పనిచేసే సంస్థలకు ఈ నిబంధన వర్తిస్తుంది.
నిరంతర సర్వీసు: ఒకే యాజమాన్యం వద్ద కనీసం ఐదేళ్ల పాటు నిరంతరాయంగా పనిచేసిన సాధారణ ఉద్యోగులు గ్రాట్యుటీకి అర్హులు.
{{/usCountry}}నిరంతర సర్వీసు: ఒకే యాజమాన్యం వద్ద కనీసం ఐదేళ్ల పాటు నిరంతరాయంగా పనిచేసిన సాధారణ ఉద్యోగులు గ్రాట్యుటీకి అర్హులు.
{{/usCountry}}మినహాయింపులు: ఉద్యోగి మరణించినా లేదా అంగవైకల్యం సంభవించినా ఐదేళ్ల సర్వీసు నిబంధన వర్తించదు.
ఫిక్స్డ్ టర్మ్ ఉద్యోగులు: యాజమాన్యంతో నేరుగా రాతపూర్వక ఒప్పందం (ఫిక్స్డ్ టర్మ్ కాంట్రాక్ట్) కింద పనిచేసే ఉద్యోగులు ఏడాది సర్వీసు పూర్తి చేసుకున్న తర్వాత ప్రో-రేటా పద్ధతిలో గ్రాట్యుటీకి అర్హత సాధిస్తారు.
గ్రాట్యుటీ లెక్కింపు సూత్రం ఇదే..
చాలామంది ఉద్యోగులు ఐదేళ్ల సర్వీసు తర్వాత ఉద్యోగం మారేటప్పుడు లేదా రిటైర్మెంట్ సమయంలో తమకు ఎంత గ్రాట్యుటీ వస్తుందా అని లెక్కలు వేసుకుంటారు. భవిష్యత్ ఆర్థిక ప్రణాళికలు వేసుకునేందుకు ఈ లెక్కింపు విధానం తెలుసుకోవడం ఎంతో అవసరం.
గ్రాట్యుటీని లెక్కించే ఫార్ములా: (చివరి నెల వేతనం × 15 ÷ 26) × పనిచేసిన సంవత్సరాలు.
ఈ సూత్రంలో '15' అనేది ఏడాది సర్వీసుకు ఇచ్చే 15 రోజుల వేతనాన్ని సూచిస్తుంది. నెలకు పనిదినాలను '26' రోజులుగా పరిగణిస్తారు. ఇక్కడ వేతనం అంటే పూర్తి జీతం కాదని గుర్తుంచుకోవాలి. కేవలం మూల వేతనం (బేసిక్ పే), కరవు భత్యం (డీఏ) కలిపిన మొత్తాన్ని మాత్రమే లెక్కలోకి తీసుకుంటారు. ఒకవేళ మీరు చివరి ఏడాదిలో ఆరు నెలల కంటే ఎక్కువ కాలం పనిచేస్తే, దానిని పూర్తి సంవత్సరంగానే పరిగణిస్తారు. ఉదాహరణకు 5 ఏళ్ల 7 నెలలు పనిచేస్తే 6 ఏళ్లుగా లెక్కిస్తారు.
5, 10, 15 ఏళ్ల సర్వీసుకు ఎంత వస్తుందంటే?
ఉద్యోగి వేతనం, పనిచేసిన కాలాన్ని బట్టి గ్రాట్యుటీ మొత్తం మారుతుంది. మూడు వేర్వేరు సందర్భాలను పరిశీలిద్దాం:
5 ఏళ్ల సర్వీసు: చివరి నెల బేసిక్ పే, డీఏ కలిపి రూ. 40,000 ఉంటే.. (40,000 × 15 ÷ 26 × 5) సూత్రం ప్రకారం సుమారు రూ. 1,15,385 గ్రాట్యుటీగా అందుతుంది.
10 ఏళ్ల సర్వీసు: చివరి నెల వేతనం రూ. 60,000 ఉండి పదేళ్లు పనిచేస్తే.. (60,000 × 15 ÷ 26 × 10) లెక్కన సుమారు రూ. 3,46,154 వస్తుంది.
15 ఏళ్ల సర్వీసు: చివరి నెల వేతనం రూ. 75,000 ఉండి 15 ఏళ్ల సర్వీసు పూర్తి చేసుకుంటే.. (75,000 × 15 ÷ 26 × 15) ప్రకారం సుమారు రూ. 6,49,038 చేతికి అందుతుంది.
గ్రాట్యుటీ మొత్తాన్ని ప్రభావితం చేసే అంశాలు
మీకు అందే గ్రాట్యుటీపై పలు అంశాలు ప్రభావం చూపుతాయి. ఉద్యోగం వీడే సమయానికి బేసిక్ పే, డీఏ ఎంత ఎక్కువగా ఉంటే గ్రాట్యుటీ అంత భారీగా పెరుగుతుంది. అదనంగా పనిచేసే ప్రతి ఏడాదీ ప్రయోజనాన్ని పెంచుతుంది. ఆరు నెలల రౌండింగ్ నిబంధన కూడా మరో ఏడాది సర్వీసును కలిపే అవకాశం ఇస్తుంది. కొన్ని ప్రైవేట్ సంస్థలు తమ సొంత పాలసీల ప్రకారం చట్టబద్ధమైన కనీస పరిమితి కంటే ఎక్కువ మొత్తాన్ని చెల్లిస్తుంటాయి.
గ్రాట్యుటీ చేతికి అందేటప్పుడు పన్ను నిబంధనలను కూడా గమనించాలి. వర్తించే ఆదాయపు పన్ను చట్టాల ప్రకారం ఈ మొత్తంలో కొంత భాగంపై పన్ను పడే అవకాశం ఉంటుంది.
(గమనిక: ఈ కథనంలోని వివరాలు కేవలం పాఠకుల సాధారణ అవగాహన కోసం మాత్రమే. వాస్తవ గ్రాట్యుటీ ప్రయోజనాలు ప్రస్తుత చట్ట నిబంధనలు, 8వ వేతన సంఘం సిఫార్సులు, వాటిపై కేంద్ర ప్రభుత్వ ఆమోదం, అమలుపై ఆధారపడి ఉంటాయి.)