చారిత్రక సౌత్ బ్లాక్ నుంచి 'సేవా తీర్థ్‌'కు పీఎంఓ.. ప్రపంచంలోనే అతిపెద్ద మ్యూజియంగా మారనున్న రైసినా హిల్స్

ఎనిమిది దశాబ్దాల భారత పాలనా చరిత్రకు సాక్షిగా నిలిచిన రైసినా హిల్స్‌లోని 'సౌత్ బ్లాక్' ఇకపై తన రూపం మార్చుకోనుంది. ప్రధాన మంత్రి కార్యాలయం (PMO) తన చిరునామాను మారుస్తూ, అత్యాధునిక సౌకర్యాలతో నిర్మించిన ‘సేవా తీర్థ్’ సముదాయానికి తరలివెళ్తోంది.

ప్రధాని కార్యాలయం (PMO) సరికొత్త 'సేవా తీర్థ్' భవనానికి మారుతోంది. దాదాపు 80 ఏళ్లుగా పాలనా కేంద్రంగా ఉన్న సౌత్ బ్లాక్ ఇకపై 'యుగే యుగీన్ భారత్ మ్యూజియం'గా రూపాంతరం చెందనుంది. ఈ చారిత్రక పరిణామం వెనుక ఉన్న ఆసక్తికర విశేషాలు ఇవే.

సౌత్ బ్లాక్ నుంచి సేవా తీర్థ్‌కు: ఒక కొత్త శకం

చారిత్రక సౌత్ బ్లాక్ నుంచి 'సేవా తీర్థ్‌'కు పీఎంఓ.. ప్రపంచంలోనే అతిపెద్ద మ్యూజియంగా మారనున్న రైసినా హిల్స్ (HT Archives)

భారత ప్రధాని నరేంద్ర మోదీ ఇటీవల ‘సేవా తీర్థ్’ అనే కొత్త కాంప్లెక్స్‌ను ప్రారంభించారు. ఇప్పటివరకు సౌత్ బ్లాక్ కేంద్రంగా సాగిన పీఎంఓ కార్యకలాపాలు ఇకపై ఇక్కడి నుంచే జరగనున్నాయి. అయితే, కేవలం కార్యాలయం మారడం మాత్రమే కాదు, ఇది వలసవాద ఆనవాళ్ల నుంచి స్వతంత్ర భారత ఆకాంక్షల వైపు సాగుతున్న ప్రయాణంగా విశ్లేషకులు భావిస్తున్నారు.

పీఎంఓ ఖాళీ చేసిన తర్వాత, నార్త్, సౌత్ బ్లాక్ భవనాలను కలిపి ‘యుగే యుగీన్ భారత్ మ్యూజియం’గా మార్చాలని కేంద్రం నిర్ణయించింది. సుమారు 1,55,000 చదరపు మీటర్ల విస్తీర్ణంలో కొలువుదీరనున్న ఇది ప్రపంచంలోనే అతిపెద్ద మ్యూజియంగా రికార్డు సృష్టించనుంది. భారతదేశ వేల ఏళ్ల చరిత్రను ఈ మ్యూజియం ప్రపంచానికి చాటిచెప్పనుంది.

చరిత్రలో రైసినా హిల్స్: హెర్బర్ట్ బేకర్ సృజన

రైసినా హిల్స్‌లోని ఈ సచివాలయ భవనాల కథ 1911లో మొదలైంది. బ్రిటీష్ వారు తమ రాజధానిని కలకత్తా నుండి ఢిల్లీకి మారుస్తున్నట్లు ప్రకటించినప్పుడు, నూతన నగరాన్ని రూపొందించే బాధ్యత ఎడ్విన్ లూట్యెన్స్‌కు దక్కింది. అయితే, నార్త్, సౌత్ బ్లాక్ భవనాలను మాత్రం ఆయన సమకాలీనుడైన హెర్బర్ట్ బేకర్ రూపొందించారు.

1931లో పూర్తయిన ఈ భవనాలను బ్రిటీష్ వారు తమ ఆధిపత్యానికి ప్రతీకగా భావించేవారు. ఈ భవన నిర్మాణ శైలి గురించి డిడిఏ మాజీ ప్లానింగ్ కమిషనర్ ఏకే జైన్ వివరిస్తూ.. “బేకర్ భారతీయ నిర్మాణ శైలిని ఎంతో ఇష్టపడేవారు. అందుకే యూరోపియన్ గ్రాండ్‌నెస్ (వైభవం)కు భారతీయ మూలాలు ఉన్న ధోల్‌పూర్ ఇసుకరాళ్లు, భారీ గుమ్మటాలు, జాలీలు, జరోఖాలను జోడించి ‘ఇండో-సార్సెనిక్’ శైలిలో వీటిని తీర్చిదిద్దారు” అని పేర్కొన్నారు. ఆ కాలంలో భారతీయులు ఈ కట్టడాలను ‘రైసినా కా ఖిలా’ (రైసినా కోట) అని పిలిచేవారు.

లూట్యెన్స్ - బేకర్ మధ్య వివాదం

1947 తర్వాత ఈ కారిడార్లు నవభారత నిర్మాణానికి వేదికలయ్యాయి. తొలి ప్రధాని జవహర్‌లాల్ నెహ్రూ సౌత్ బ్లాక్ నుండి పనిచేయగా, సర్దార్ వల్లభాయ్ పటేల్ నార్త్ బ్లాక్ నుండి 562 సంస్థానాల విలీనాన్ని పర్యవేక్షించారు. పంచవర్ష ప్రణాళికలు, యుద్ధాలు, ఆర్థిక సంస్కరణలు.. ఇలా దేశ భవిష్యత్తును మార్చిన ఎన్నో కీలక నిర్ణయాలు ఈ గోడల మధ్యే రూపుదిద్దుకున్నాయి.

మారాల్సిన అవసరం ఏముంది?

సౌత్ బ్లాక్ భవనాలు ఎంతో వైభవంగా ఉన్నప్పటికీ, ఆధునిక అవసరాలకు అవి సరిపోవడం లేదని మాజీ అధికారులు చెబుతున్నారు. పీఎంఓలో సమాచార అధికారిగా పనిచేసిన శరత్ చందర్ తన అనుభవాలను పంచుకుంటూ.. “సౌత్ బ్లాక్ కారిడార్లలో నడుస్తుంటే చరిత్ర మన వెంటే ఉన్నట్లు అనిపిస్తుంది. కానీ, అక్కడ స్థలం చాలా తక్కువ. పాతకాలపు చిన్న లిఫ్టులు వాడాల్సి వచ్చేది. అందుకే ఆధునిక భారతాన్ని ప్రతిబింబించేలా, అన్ని వసతులున్న ‘సేవా తీర్థ్’ లాంటి కొత్త భవనం అత్యవసరం” అని అన్నారు.

వలసవాద గుర్తులను పక్కన పెట్టి, మన సంస్కృతికి అద్దం పట్టేలా పాలనా కేంద్రాలను నిర్మించుకోవడం దేశాభివృద్ధిలో ఒక ముఖ్యమైన అడుగు అని విద్యావేత్తలు అభిప్రాయపడుతున్నారు.